İranda türk müxalifətinin siyasi və təşkilati rəhbərlik böhranı
Ural Hatəmi
(Farsçadan Çevirilmiştir)
—–
Bu qeydlər, özümün də bir növ aid olduğum bir hərəkata səmimi qayğı hissi ilə yazılmış tənqidi bir mətnidir. Hesab edirəm ki, bu həssas və taleyüklü günlərdə özümüzə baxmalı və çatışmazlıqlarımızı aradan qaldırmalıyıq. Əks halda məhvə məhkum olarıq.
——
İranda 1404-cü ilin Dey ayı etirazlarından sonra, siyasi rəhbərlik və kollektiv fəaliyyətin yeni strukturlarının formalaşdırılması zərurəti ətrafında müzakirələr cəmiyyətdə, xüsusilə müxalifət qüvvələri arasında yenidən ön plana çıxmışdır. Vahid bir liderin olmaması bu hərəkatın ən əsas və eyni zamanda ən mürəkkəb xüsusiyyətlərindən biri hesab olunur; bu fenomeni İran cəmiyyətinin tarixi təcrübələrinin və struktur şəraitinin məhsulu kimi dəyərləndirmək olar. 1357-ci il inqilabı və İslam Respublikası çərçivəsində dörd onillikdən artıq yaşam, karizmatik liderliyə qarşı dərin bir etimadsızlıq yaratmışdır. Elə bir etimadsızlıq ki, cəmiyyətin mühüm bir hissəsi rəhbərliyin mərkəzləşməsini avtoritarizmin yenidən istehsalı üçün potensial zəmin kimi görür. Belə bir kontekstdə, mütəfəkkirlər və siyasi qruplar alternativ təşkilatlanma modelləri, kollektiv rəhbərlik və siyasi mübarizənin yeni formaları üzərində yenidən düşünməkdədirlər.
Digər tərəfdən, siyasi partiyaların, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının, fəhlə birliklərinin və müstəqil institutların onilliklər boyu sistemli şəkildə repressiyaya məruz qalması, təşkilatlanmış, davamlı və açıq siyasi rəhbərliyin formalaşması imkanını faktiki olaraq aradan qaldırmışdır. Eyni zamanda, İslam Respublikasının təhlükəsizlik strukturu elə qurulmuşdur ki, istənilən müxalif rəhbərliyi ən qısa zamanda müəyyən edib sıxışdırır, aradan qaldırır və ya etibarsızlaşdırır. Bu şəraitdə etiraz fəaliyyəti qaçılmaz olaraq şəbəkəvari, parçalanmış və vahid komanda mərkəzindən məhrum formada ortaya çıxır.
İranda qeyri-fars etnik qruplar arasında siyasi təşkilatlanma və rəhbərlik məsələsi hər bir qrup üçün özünəməxsus formaya və mürəkkəbliyə malikdir. Türklər, kürdlər, bəluclar, ərəblər və digər millətlər bu problemlə müxtəlif dərəcələrdə üzləşirlər. Türklər arasında isə, xüsusilə əhali genişliyi və spesifik tarixi proseslər səbəbindən bu məsələ daha mürəkkəb ölçülər almışdır. Bu cəmiyyətdə təşkilatlanma və siyasi rəhbərlik böhranını yalnız fərdi potensialın çatışmazlığı və ya fəalların zəifliyi ilə izah etmək olmaz. Əksinə, bu vəziyyət əsasən struktur, diskursiv və tarixi amillərdən qaynaqlanır. Dövlət tərəfindən onilliklər boyu aparılan repressiyalar, dil və kimliyin sıxışdırılması, müstəqil siyasi institutların yoxluğu və sosial qüvvələrin parçalanması, davamlı təşkilatlanma və vahid siyasi rəhbərliyin meydana çıxması imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmışdır.
Digər tərəfdən, bütün türk siyasi fəalları etnik ayrı-seçkiliklə mübarizəni və dövlətin kimlik siyasətlərini prioritet hesab etmir. Bəziləri islahatçı cərəyanlara qoşulmuş, digərləri liberal-mərkəzçi və ya sol yönümlü hərəkatlar çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Bu parçalanma türklər arasında diskursiv qeyri-müəyyənliyə, aydın siyasi layihələrin yoxluğuna və ortaq strategiyanın formalaşmamasına səbəb olmuş, təşkilatlanma və rəhbərlik böhranını daha da dərinləşdirmişdir. Nəticədə bu qüvvələrin enerjisinin bir hissəsi bir-biri ilə rəqabətə, qarşıdurmaya və daxili münaqişələrin həllinə sərf olunur ki, bu da onların kollektiv fəaliyyət və siyasi təsir gücünü ciddi şəkildə zəiflədir.
Etnik ayrı-seçkilik və hökumətin kimlik siyasətlərinə qarşı çıxan türk fəallarının vahid rəhbərlik və səmərəli təşkilatlanma yarada bilməməsinin əsas səbəblərindən biri diskursiv zəiflikdir. İranda etnik ayrı-seçkiliyin mövcudluğu barədə müəyyən bir konsensus olsa da, “nə etməli?”, “hansı mübarizə üsulu daha təsirlidir?” və “türklərin dil və mədəni hüquqlarını təmin edə biləcək hansı siyasi quruluş və ya idarəetmə forması mümkündür?” kimi fundamental suallara cavablar olduqca müxtəlif və ziddiyyətlidir. Bundan əlavə, problemin tərifi və ya ifadəsi də müxtəlif cərəyanlar arasında eyni deyil. Etnik ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə ətrafında formalaşmış siyasi meydanda “türkçülük”, “azərbaycançılıq” və hətta “irançılıq” kimi diskurslar bir-biri ilə gərginlik içindədir. Eyni zamanda “müstəqillik”, “federalizm” və “respublikaçılıq” kimi yanaşmalar arasındakı uçurum ortaq siyasi layihənin, davamlı təşkilatlanmanın və effektiv rəhbərliyin formalaşmasını dalana dirəmişdir. Bu vəziyyət yalnız nəzəri səviyyədə deyil, təşkilati və strateji fəaliyyət sahəsində də özünü göstərir və nəticədə təşkilatlar və fəallar effektiv səfərbərlik qabiliyyətini itirir, daxili və beynəlxalq səviyyədə etibarlı aktorlar kimi tanına bilmirlər. Bu problem xüsusilə etiraz məqamlarında və siyasi böhranlar zamanı daha aydın görünür.
Demək olar ki, “Azərbaycan Milli Hərəkatı” məna, narrativ və tələblərin formalaşdırılması səviyyəsində ciddi çatışmazlıqlarla üzləşmiş, təşkilatlanma, davamlı kollektiv fəaliyyət və effektiv rəhbərlik baxımından isə struktur aşınmasına məruz qalmışdır. Analitik baxımdan bu hərəkat keçmişdə hakim güc çərçivələrinə meydan oxuya bilmiş, etiraz dilini yenidən istehsal etmiş və alternativ siyasi üfüqlər yaratmışdı. Lakin davamlı institusional şəbəkələrin, şəffaf qərarvermə mexanizmlərinin və etibarlı rəhbərliyin olmaması səbəbindən bu simvolik kapitalı davamlı sosial səfərbərliyə və konkret siyasi nailiyyətlərə çevirə bilmədi. Nəticədə bu gün “Azərbaycan Milli Hərəkatı” əməli acizliklə diskursiv zəifliyin birgə mövcud olduğu bir vəziyyətdədir. Bu hərəkat nə əvvəlki təsirini ictimai şüur və mədəniyyət üzərində idarə edib toplaya bilmiş, nə də insanları təşkilatlanmış fəaliyyət səviyyəsinə yüksəldə bilmişdir. Mövcud şəraitdə həm hərəkatın özü, həm də onun sosial bazası parçalanmış, qeyri-sabit və aydın ortaq perspektivdən məhrumdur. Türk müxalifətində rəhbərlik isə daha çox real sosial zəmində kök salmış bir fenomen olmaqdan çıxaraq, mediada təmsil olunan, kövrək və səmərəsiz bir anlayışa çevrilmişdir. “Azərbaycan Milli Hərəkatı”nda rəhbərlik məsələsi təkcə fərdi böhran deyil, eyni zamanda təşkilati-idarəetmə strukturlarında, siyasi diskursda və cəmiyyətlə siyasət arasındakı davamlı əlaqə mexanizmlərində mövcud olan böhrandır.
İran daxilində fəaliyyət imkanlarının məhdudluğunu kənara qoysaq belə, xaricdə yaşayan türk fəallarının və təşkilatlarının böyük bir hissəsi ölkə daxilindəki sosial reallıqlardan qopmuş vəziyyətdədir. Diasporadakı siyasi fəaliyyətin əsas hissəsi gündəlik mübarizə mühitindən uzaq, media və sosial şəbəkələr məkanında formalaşır. Bu fəallar çox vaxt ölkə daxilindəki fəallar və xalqla davamlı əlaqə qurmaq əvəzinə, öz subyektiv hiss və təsəvvürlərini əks etdirməyə üstünlük verirlər. Buna görə də onların mövcudluğu və təsiri sosial və real olmaqdan çox, simvolik və vizual xarakter daşıyır. Bu qopma nəticəsində yaşayış, dil, ətraf mühit və təhlükəsizlik kimi konkret və maddi tələblər düzgün şəkildə ifadə edilmir, təqdim olunan təhlil və layihələr isə insanların real həyat təcrübəsindən uzaq qalır. Belə bir şəraitdə xaricdəki türk siyasi fəallarının fəaliyyətləri, demək olar ki, şüar, bəyanat və media mövqeləri səviyyəsinə endirilmişdir. Başqa sözlə, xaricdəki hərəkat ölkə daxilində sosial səfərbərlik, təşkilatlanma və effektiv kollektiv fəaliyyət üzərində ciddi təsirə malik deyil və onun təsiri məhdud qruplar və bölgələrlə məhdudlaşır. Bütün bu proseslər daxildəki fəallar ilə xaricdəki simalar arasında qarşılıqlı etimadsızlığa gətirib çıxarmış, simvolik siyasət ilə sosial siyasət arasındakı uçurumu daha da dərinləşdirmişdir.
Türk siyasi fəallarının ən böyük problemlərindən biri də öz aralarında davamlı həmrəyliyin və əməkdaşlığın olmamasıdır. Son üç onillik ərzində oxşar diskurs və siyasi mövqelərə malik, lakin fərqli adlar altında çoxsaylı təşkilatlar formalaşmışdır; lakin onlar arasında real koordinasiya və sinerji yaranmamışdır. Bundan əlavə, bu guya siyasi qurumların bir hissəsi, pafoslu adlara və sosial şəbəkələrdə nümayişkaranə iştiraka söykənərək, real fəaliyyət və sosial baza olmadan, faktiki olaraq bir neçə media hesabı ilə məhdudlaşır. Bu qruplar nə cəmiyyət tərəfindən tanınır, nə də xalqın real tələblərini təmsil etmək qabiliyyətinə malikdir. Siyasi mübarizələrdə təşkilatlanmanın əsas rolunu nəzərə alsaq, bu vəziyyətin kollektiv birliyin zəifləməsi, sosial kapitalın aşınması və effektiv fəaliyyətin mümkünsüzlüyü kimi dağıdıcı nəticələri açıq şəkildə görünür.
Türklərin İrandakı tarixi, mədəni və demoqrafik mövqeyi nəzərə alınaraq, gözlənilirdi ki, türk siyasi fəalları və təşkilatları qeyri-fars millətlərin siyasi qüvvələri arasında davamlı və təşkilatlanmış həmrəylik yarada, ortaq və təsirli bir cəbhənin formalaşmasına zəmin hazırlaya bilsinlər. Belə bir yaxınlaşma yalnız kimlik tələblərini deyil, eyni zamanda ortaq sosial, iqtisadi və siyasi istəkləri də təmsil edə bilərdi. Bu cür inteqrasiya kollektiv danışıqlar gücünün artmasına, fəalların sosial legitimliyinin möhkəmlənməsinə və yerli hərəkatlarla ümummilli tələblər arasında orqanik bağın yaranmasına səbəb ola bilərdi. Lakin praktikada bu tarixi imkan, təşkilati parçalanma, fərd mərkəzli rəqabətlər, davamlı əməkdaşlıq mədəniyyətinin zəifliyi və ortaq nəzəri-praktik çərçivələrin olmaması kimi səbəblərdən reallaşmamışdır. Nəticədə türk fəallarının və digər qeyri-fars millətlərin siyasi fəaliyyəti, ortaq və gücləndirici bir layihə şəklində deyil, adətən parçalanmış, müvəqqəti və zəif təsirli fəaliyyətlər formasında qalmış, milli səviyyədə təşkilatlanmış və təsirli bir gücə çevrilə bilməmişdir. Bu vəziyyət millətlərarası potensial həmrəyliyi zəiflətməklə yanaşı, geniş sosial narazılıqların ardıcıl və davamlı siyasi fəaliyyətə çevrilməsi imkanlarını da məhdudlaşdırmışdır.
İran cəmiyyəti, xüsusilə azərbaycanlı türklər, hazırda gündəlik həyatlarında siyasi düşüncə və şüur səviyyəsində dərin dəyişikliklərin şahididir. Bu dəyişikliklər cəmiyyətdə yeni intellektual və siyasi strukturların formalaşmasına səbəb olmuşdur. Nəticədə İran cəmiyyətində, o cümlədən türklər arasında siyasi şüur əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Buna baxmayaraq, etnik ayrı-seçkiliyə və dövlətin kimlik siyasətlərinə qarşı mübarizə aparan fəallar, bu şüurun və sosial dəyişikliklərin formalaşmasında mühüm rol oynasalar da, hazırda geniş miqyasda xalqı yönləndirmək və ya ümumi səfərbərlik yaratmaq qabiliyyətinə malik deyillər.
Nəhayət, demək olar ki, fərd mərkəzli siyasətdən kollektiv və proqram əsaslı fəaliyyətə keçid olmadan, cəmiyyətin real düşüncə tərzini və gündəlik həyatını dərindən tanımadan, xalqın bütün sahələrdəki və səviyyələrdəki problemlərini və tələblərini nəzərə almadan, yalnız dil və kimlik məsələləri ilə kifayətlənərək böhranların öhdəsindən gəlmək mümkün olmayacaqdır. Eyni zamanda, ziyalıların və mütəxəssislərin qərarvermə proseslərinə cəlb edilməsi, tənqidi yanaşmaların ciddi qəbul edilməsi və mövcud təşkilatlanma və rəhbərlik anlayışının yenidən düşünülməsi zəruridir. Bu elementlər olmadan hər hansı dəyişiklik və ya yaxşılaşdırma cəhdi natamam və səmərəsiz qalacaqdır.
—
Müəllifin fikirləri mütləq şəkildə Güney Azərbaycan Qurtuluş Partiyasının təşkilati məqsədlərini əks etdirmir.
